سردرد خوشه ای، دردی معادل با درد زایمان: درمان با تغییر سبک زندگی

سردرد خوشه ای
سردردهای خوشه ای یا به عبارتی سردردهای کلاستر (cluster headahes) که معمولا در الگوهای خوشه‌ای یا چرخه‌ای رخ می‌دهند یکی از دردناک‌‌ترین انواع سردردها هستند. این نوع سردردها اغلب موجب درد شدید در چشم و یا اطراف چشم در یک طرف سر شده و در نیمه شب موجب بیدار شدن فرد از خواب می‌شود. حملات مکرر که به دوره خوشه‌ای موسوم هستند ممکن است هفته‌ها و ماه‌ها طول بکشند. این حملات معمولا بعد از دوره خاموشی و هنگامی که سردرد متوقف می‌شود رخ می‌دهند. در دوره خاموشی ممکن است ماه‌ها و یا حتی سال‌ها علائم سر درد بروز نکند. خوشبختانه سردردهای کلاستر بسیار نادر بوده و خطرناک نیستند. درمان‌ها به کوتاه شدن و کاهش شدت حملات سردردهای خوشه‌ای کمک می کنند. لازم به ذکر است که مصرف منظو و مرتب داروها کمک شایانی به کاهش تعداد سر دردهای خوشه‌ای می‌کنند.

سردردهای کلاستر یکی از دردناک‌ترین سردردهایی هستند که هر فردی ممکن است تجربه کند. افراد مبتلا به این نوع عارضه، دردهای ناشی از این نوع  سردرد را به فرورفتن خنجر به داخل چشم و مغز توصیف می‌کنند. زنان سردردهای خوشه‌ای را معادل درد زایمان و مردان آن را بدترین دردی که در زندگی تجریه کردند توصیف می‌کنند.

اگر از سردردهای شدید در ناحیه پشت چشم رنج می‌برید ممکن است دچار حملات سردردهای خوشه‌ای شده باشید. با مراجعه به پزشک متخصص مغز و اعصاب و پیگیری درمان خود، می‌توانید این دردها را تا میزان قابل توجهی کاهش دهید. برای ملاقات با متخصص مغز و اعصاب در کلینیک ما با شماره‌های 38240000  - 88792873  تماس حاصل فرمایید.

علت سردرد خوشه‌ای


علت سردردهای خوشه‌ای

علت دقیق سردردهای کلاستر مشخص نیست اما الگوهای این سردرد حاکی از آن است که اختلالات و ناهنجاری‌ها در ساعت بیولوژیکی بدن (هیپوتالاموس) نقش عمده‌ای در بروز این بیماری دارد. سردرد خوشه‌ای برخلاف میگرن و سردردهای تنشی به محرک‌هایی نظیر غذا، تغییرات هورمونی یا استرس مرتبط نمی‌باشد. از آن‌جایی که نوشیدن الکل ممکن است به تشدید سردردها کمک کنند، بسیاری از افراد مبتلا به سردردهای کلاستر سعی می‌کنند از نوشیدن الکل در دوره خوشه‌ای پرهیز کنند.
استفاده از داروهایی نظیر نیتروگلیسیرین که جهت درمان بیماری‌های قلبی مصرف می‌شود ممکن است منجربه سر درد شوند.

علائم سر دردهای کلاستر


علائم سردردهای کلاستر

سردرد خوشه‌ای به‌سرعت و معمولا بدون هشدار بروز می‌کنند. برخی مواقع ممکن است بیمار در ابتداد دچار علائم شبیه میگرن از جمله حالت تهوع و استفراق شود. علائم و نشانه‌های شایع در طول سردرد شامل:

  •  درد مزمن که معمولا در یک چشم و یا اطراف یک چشم رخ می‌دهد اما ممکن است به قسمت های دیگر صورت نظیر سر، گردن و شانه‌ها سرایت کند.
  •  سردرد یک طرفه
  •  بی‌قراری
  • ریزش شدید اشک چشم
  •  سرخی چشم در یک طرف سر
  •  آب ریزش بینی در یک طرف سر
  •  تعریق شدید صورت یا پیشانی
  •  رنگ پریدگی یا برفاروختگی صورت
  •  تورم اطراف چشم در یک طرف صورت
  •  افتادگی پلک

افراد مبتلا به سردرد کلاستر برخلاف افرادی که به سردردهای میگرنی دچار می‌شوند هنگام نشستن بی‌قرار هستند و یا مدام به عقب و جلو حرکت می‌کنند. برخی از علائم سردردهای میگرنی نظیر حساسیت به نور و صدا ممکن است در سردردهای خوشه‌ای و در یک طرف سر بروز کنند.

مشخصات دوره سردردهای خوشه‌ای


دوره سردرد خوشه ای معمولا 6 تا 12 هفته است. تاریخ شروع و مدت هر دوره ممکن است در هر دوره جداگانه درنظر گرفته شود. به‌عنوان مثال، سردرد کلاستر ممکن است به صورت فصلی، به‌عنوان مثال هر بهار یا پاییز رخ دهد. بیشتر افراد دارای سردردهای خوشه ای اپیزودیک هستند. در این حالت، سردردها 1 هفته تا 1 سال بیمار را درگیر خود کرده و سپس بیمار وارد دوره خاموشی بدون درد (به مدت 1 سال) شده و دوباره دوره سردرد خوشه‌ای آغاز می‌گردد. دوره سردردهای خوشه‌ای مزمن ممکن است بیش از 1 سال ادامه داشته باشد. دوره‌های بدون درد نیز ممکن است کمتر از 1 ماه ادامه داشته باشند.
در طول دوره سردردهای خوشه‌ای:

  •  سردرد هر روز و گاهی چندین بار در طول روز ممکن است رخ دهد.
  •  یک حمله ممکن است 15 دقیقه تا 3 ساعت دوام داشته باشد.
  •  حملات اغلب در ساعت مشخصی در روز رخ می‌دهند.
  •  بیشتر حملات معمولا در طول شب و 1 تا 2 ساعت قبل از خواب اتفاق می افتند.

بیشتر سردردها همانند شروعشان به‌ طور ناگهانی و با کاهش شدت درد پایان می‌یابند. بعد از حملات، بیشتر افراد دردی احساس نمی‌کنند اما خسته هستند.

چه زمان به پزشک مراجعه کنیم؟


اگر به تازگی دچار سردرد کلاستر شدید جهت رسیدگی به اختلالات دیگر و یافتن درمان‌های موثر در اسرع وقت به پزشک مراجعه کنید. سردردها حتی در نوع شدید معمولا ناشی از بیماری نهفته نیستند. اما گاهی اوقات می‌توانند نشانه بیماری نهفته نظیر تومورمغزی یا پارگی رگ‌های خونی (آنوریسم) باشند. به افرادی که سابقه سردرد دارند توصیه می‌کنیم درصورت مشاهده تغییر در الگو و یا تغییر ناگهانی در سردرد به پزشک مراجعه نمایند. درصورت مواجه شدن با هر یک از نشانه و علائم زیر به مراقبت‌های اورژانس مراجعه کنید:

  •  سردردهای شدید و آنی که اغلب به سرعت رعد و برق هستند.
  •  سردردهای توام با تب، استفراق، حالت تهوع، خشکی گردن، اختلالات روانی، تشنج، بی حسی، اختلال درگفتار که می‌توانند نشانه مشکلاتی نظیر سکته مغزی، مننژیت، آنسفالیت یا تومور مغزی باشند.
  •  سردرد و خصوصا تشدید آن بعد از آسیب سر چه به صورت افتادن جزئی و چه ضربه باشد.
  •  سردردهای ناگهانی و خفیف برخلاف سردردهای سابق
  •  سردردهایی که بعد از چند روز تشدید یافته و الگوهای آن تغییر می‌کند.

عوامل خطرزا


عواملی که خطر ابتلا به سردرد کلاستر را افزایش می‌دهند شامل:

جنسیت

 مردان در چنین شرایطی بیشتر به سردردهای خوشه‌ای مبتلا می‌شوند.

سن

با وجود این که این بیماری در هر سنی می‌تواند رخ دهد اما بیشتر افراد در سنین بین 20 تا 50 سال دچار سردردهای خوشه ای می‌شوند.

کشیدن سیگار

بیشتر افراد مبتلا به سردردهای خوشه‌ای سیگاری هستند. اما با این حال ترک سیگار تاثیری در سردرد ندارد.

مصرف الکل

مصرف الکل در افرادی که در معرض ابتلا به سردردهای کلاستر هستند می‌تواند موجب حملات شود.

سابقه خانوادگی

ابتلای یکی از اعضای خانواده به سردردهای خوشه‌ای خطر ابتلا به چنین عارضه‌ای را افزایش می‌دهد.

تشخیص


تشخیص سردرد خوشه ای

سر دردهای خوشه‌ای دارای نوع خاصی از درد و الگوهای حملات هستند. تشخیص پزشکی مناسب به توصیف بیمار از حملات نظیر درد، موقعیت، شدت سردرد و علائم بستگی دارد. تکرار حملات و سردردها درد و همچنین طول دوره درد از عوامل بسیار مهمی هستند که به تشخیص پزشکی کمک می‌کنند. پزشک با کمک آزمایشات خاص سعی می‌کند علت و نوع سردرد را در بیمار تشخیص دهد. آزمایشات مختلفی که در چنین شرایطی انجام می‌شوند شامل:

معاینه عصبی

این معاینه به تشخیص علائم فیزیکی سردرد کلاستر کمک می‌کند. پزشک جهت ارزیابی عملکرد مغز، مجموعه‌ای از معاینات ازجمله آزمایش احساس، رفلکس و اعصاب را انجام خواهد داد.

آزمایشات تصویربرداری

پزشک درصورت برخورد با سردردهای غیرطبیعی یا پیچیده و یا معاینات عصبی غیرطبیعی جهت پیشگیری از علل جدی سردردها نظیر تومور و آنوریسم آزمایشات تصویربرداری را توصیه خواهد کرد. رایج‌ترین آزمایشات تصویربرداری مغز شامل:

  • سی‌ تی‌ اسکن: در این روش با کمک اشعه ایکس می‌توان تصاویر دقیق مقطعی از مغز تهیه نمود.
  •  ام‌ آر‌ آی: در این روش با کمک میدان مغناطیسی قوی و امواج رادیویی می‌توان تصاویر دقیقی از مغز و رگ‌های خونی تهیه نمود.

راه‌های درمان سردرد خوشه‌ای یا کلاستر


هدف از درمان، کاهش شدت درد، کوتاه شدن دوره درد و پیشگیری از حملات است. از آن جایی که سردردهای خوشه‌ای به‌طور ناگهانی رخ داده و ممکن است ظرف مدت کوتاهی از بین می‌روند، ارزیابی و درمان آن‌ها راحت نیست و مستلزم درمان‌هایی هستند که تاثیر سریعی داشته باشند. برخی از درمان‌ها موجب تسکین سریع درد در بیمار می‌شوند. درمان‌هایی که در این قسمت معرفی می‌کنیم تاثیر چشمگیری در درمان سر درد کلاستر دارند.

درمان‌های سریع

درمان‌های خانگی، گیاهی و طب سنتی سردرد خوشه‌ای عبارتند از:

درمان‌های سریع سردرد خوشه-ای

عنصر زیست فعال در زنجبیل به نام جینجرول خواص درمانی بسیاری دارد و به‌عنوان عامل آنتی اکسیدان و ضدالتهابی عمل می‌کند. جینجرول با تاثیر بر روی گیرنده‌های وانیلیوئید می‌تواند درد را کاهش و موجب تسکین حالت تهوع که یکی از علائم حملات شدید سردردهای خوشه‌ای است شود. لازم به ذکر است که نوشیدن چای زنجبیل 1 تا 2 بار در طول روز کمک شایانی به تسکین علائم سردرهای خوشه‌ای می‌کند.

روغن نعناع فلفلی موجب کاهش درد، افزایش انرژی، درمان گرفتگی عضلات و بهبود تمرکز ذهنی می‌گردد. توصیه می‌شود قبل و بعد از حملات سردردهای کلاستر نواحی نظیر گیجگاه، پشت گردن و کف پاها را با روغن نعناع فلفلی ماساژ دهید.

ورزش روزانه به کاهش استرس و بهبود گردش خون کمک می‌کند. بهتر است بین حملات سردرد و بعد از دوره خاموشی در پیاده روی، کلاس‌های یوگا و ورزش شرکت کنید. کاهش علائم سردرد را باید به لیست بلند مزایای ورزش افزود.

درمان‌هایی که تاثیر فوری دارند شامل:

درمان‌های سریع سردرد خوشه-ای1

استنشاق اکسیژن خالص از طریق ماسک به میزان حدود 12 لیتر در دقیقه تاثیر فوق العاده ای در بهبود بیماری دارد. تاثیر ناشی از این روش درمانی سالم و ارزان طرف 15 دقیقه احساس می‌شود. اکسیژن درکل سالم و بدون عوارض جانبی است. مهمترین اشکال اکسیژن حمل آن در سیلندر و تنظیم آن است. این موارد اغلب موجب می‌شوند درمان دردسترس و راحت نباشد. با وجود این که واحدهای کوچک و قابل حمل اکسیژن موجود هستند اما برخی بر این باورند که کار با آن‌ها غیرعملی است.

شکل تزریقی سوماتریپتان (ایمتریکس) که معمولا جهت درمان میگرن مصرف می‌شوند تاثیر چشمگیری و سریع در درمان سردردهای خوشه‌ای دارد. اولین تزریق باید تحت نظارت پزشک صورت گیرد. برخی افراد از اسپری بینی سوماتریپتان  استفاده می‌کنند. شکل اسپری این دارو در بیشتر افراد به اندازه تزریق موثر نبوده و معمولا مستلزم زمان طولانی است تا تاثیر خود را نشان دهد. سوماتریپتان به افرادی که فشارخون بالا و غیرقابل کنترل و همچنین بیماری‌های قلبی دارند توصیه نمی‌شود. زولمی تریپتان یکی دیگر از داروهای تریپتان است که جهت تسکین سردردهای کلاستر به شکل اسپری یا قرص مصرف می‌شود. زولمی تریپتان برای افرادی که نمی توانند اشکال دیگر درمان‌های سریع را تحمل کنند گزینه مناسبی برای انتخاب است.

اکتروتاید (ساندوستاین)، نوع مصنوعی هورمون مغزی سوماتوستاتین است که در درمان سردردهای خوشه ای بسیار موثر است.

بی‌حس کننده داروهای بی‌حسی موضعی نظیر لیدوکائین (زیلوکایین) ممکن است در برخی افراد مبتلا به سردردهای خوشه‌ای با اسپری به بینی موجب تسکین درد شود.

شکل تزریقی دی هیدرو ارگوتامین با فرمول (D.H.E.45) در برخی افراد به تسکین سردردهای خوشه‌ای کمک می‌کند. شکل استنشاقی (داخل بینی) این دارو به نام میگرانال تاثیر چندانی در درمان سردردهای کلاستر ندارد.

درمان‌های پیشگیرانه


درمان‌های پیشگیرانه که هدف عمده آن سرکوب کردن سر دردهای خوشه‌ای است معمولا در شروع دوره سردردها انجام می‌شود. چند مورد از درمان‌های پیشگیرانه عبارتند از:

تنظیم خواب و داشتن برنامه خوابی منظم تاثیر خوبی در درمان سردردهای خوشه‌ای دارد. دوره سردردهای خوشه‌ای معمولا با تغییر در برنامه خواب طبیعی رخ می‌دهد. بنابراین برنامه خوابی می‌تواند به ماندگاری و دوام سردردهای خوشه‌ای کمک کند. عدم خوابیدن می‌تواند منجربه سردرد کلاستر شود. بنابراین سعی کنید خوابی منظم و باکیفیت را برای خود برنامه ریزی کنید.

مصرف دخانیان و الکل می‌تواند تعداد حملات سردردهای خوشه‌ای را افزایش داده و حتی موجب تسریع سردرد شود. افرادی که از سردردهای کلاستر رنج می‌برند بهتر است از مصرف الکل و دخانیات به ویژه در دوره سردردها اجتناب نمایند.

عامل انسدادکننده کانال کلسیم موسوم به وراپامیل اغلب اولین گزینه در پیشگیری از سردرهای خوشه‌ای است. وراپامیل ممکن است با داروهای دیگر مصرف شود. کنترل سردردهای مزمن خوشه‌ای با انسداد کانال کلسیم معمولا به زمان بیشتری نیاز دارد. عوارض جانبی این درمان شامل یبوست، حالت تهوع، خستگی مفرط، تورم مچ پا و فشار خون پایین است.

 داروهای ضدالتهابی کورتیکواستروئیدها نظیر پردنیزون داروهایی هستند که تاثیر سریعی در درمان سردردهای کلاستر دارند. پزشکان کورتیکواستروئیدها را به بیمارانی که به تازگی به سردردهای خوشه‌ای مبتلا شده و الگوی دوره سردرد آن‌ها کوتاه و دوره خاموشی آن بلند است تجویز می‌کنند. با وجود این که کورتیکواستروئیدها ممکن است گزینه خوبی برای استفاده چند روزه باشند اما استفاده از این داروها برای مدت طولانی با عوارض جانبی نظیر دیابت، فشار خون بالا و آب مروارید همراه است.

داروی لیتیوم کربنات که جهت درمان اختلالات دوقطبی مصرف می‌شود درصورتی که درمان‌های پیشگیرانه دیگر بی‌تاثیر باشند ممکن است در پیشگیری از سردردهای خوشه‌ای مفید باشد. از عوارض جانبی لیتیم کربنات می‌توان به لرزش، افزایش تشنگی و اسهال اشاره نمود. پزشک جهت کاهش عوارض جانبی ممکن است دوز دارو را تغییر دهد. هنگام مصرف این دارو خون باید به‌طور مرتب چک شود تا آسیبی به کلیه وارد نشود.

 تزریق داروی بی‌حسی و کورتیکواستروئیدها اطراف اعصاب پس سری که در پشت سر قرار دارند به درمان سردردهای مزمن خوشه‌ای کمک می‌کنند. انسداد بلوک پس‌سری ممکن است تا تاثیر درمان‌های پیشگیرانه که زمان زیادی طول می‌کشد موجب بهبود سردردهای کلاستر شود.

مطالعات انجام شده بر تعداد محدودی از افراد حاکی از آن است که مصرف 10 میلی‌گرم ملاتونین در شب ممکن است تکرار حملات سردردهای خوشه‌ای را کمتر کند.

از دیگر داروهای پیشگیرانه می‌توان داروهای ضدتشنج ازجمله توپیرامات (توپاماکس و کودکسی) را نام برد.

جراحی

جراحی برای سردرد خوشه ای

به ندرت ممکن است پزشکان برای افراد مبتلا به سردردهای خوشه‌ای مزمن که با درمان‌های تهاجمی بهبود نیافتند و یا تحمل دارو و عواض جانبی ناشی از داروها را ندارند جراحی را توصیه کنند. برخی مطالعات نشان می‌دهند که انسداد اعصاب پس سری در یک و یا هر دو سمت سر می‌تواند موثر و مفید باشد. این روش شامل کاشت الکترود در نزدیکی اعصاب پس سری یک و یا هر دو سمت سر است. با وجود این که تحریک عمیق مغزی یکی از روش‌های درمانی امیدوارکننده است اما هنوز تاثیر آن در بهبود سردردهای خوشه‌ای به اثبات نرسیده است. از آن‌جایی که در این روش الکترودها در عمق مغز کاشته می‌شوند خطراتی نظیر عفونت و یا خونریزی ممکن است بیمار را تهدید کند. برخی از روش‌های جراحی شامل تخریب مسیرهای عصبی به ویژه اعصاب سه قلویی است که در پشت و اطراف چشم قرار دارند و ممکن است در بروز سر دردهای کلاستر نقش داشته باشند.
با این وجود تاثیرات طولانی مدت روش‌های تخریبی جای بحث و منظره دارد. به دلیل عوارض جانبی احتمالی از قبیل ضعف عضلات فک و از دست دادن احساس در نواحی صورت و سر این روش به ندرت توصیه می‌شود.

درمان‌های آتی بالقوه برای درمان سر دردهای خوشه‌ای


محققان در حال بررسی درمان بالقوه ای به نام تحریک اعصاب پس سری هستند. در این روش، جراح الکترودها را در پشت سر بیمار کاشته و به یک ژنراتور کوچک متصل می‌کند. الکترودها با ارسال سیگنال‌ها نواحی اعصاب پس سر را تحریک می کنند. این کار ممکن است موجب از بین رفتن و یا انسداد سیگنال‌های درد شود. طبق برخی از مطالعات، تحریک اعصاب پس سر ممکن است موجب کاهش سردردهای خوشه‌ای مزمن شود. تحقیقات مشابه دیگری درخصوص روش تحریک عمیق مغزی در حال اجرا است. در تحریک عمیق مغزی، پزشکان یک الکترود را در هیپوتالاموس که محدوده مرتبط با زمان بندی دوره سردرد خوشه‌ای است می‌کارند. سپس الکترودها به یک ژنراتور کوچکی که سیگنال‌های الکتریکی مغز را تغییر می‌دهد متصل شده و ممکن است به تسکین درد کمک کند. این روش ممکن است در افراد مبتلا به سر دردهای کلاستر مزمن و شدید که با درمان‌های دیگر بهبود نیافتند موثر و مفید باشد.

میگرن خوشه‌ای یا سردرد خوشه‌ای


تشخیص سردردهای شدید خوشه‌ای و میگرنی ممکن است در ابتدا دشوار باشد. از راه‌های مختلف می‌توان تفاوت بین این سردردها را تشخیص داد:

  •  سردردهای خوشه‌ای شدیدتر اما کوتاه‌تر از سردردهای میگرنی هستند.
  •  حملات سردردهای خوشه‌ای 1 تا 8 بار در طول روز است در حالی‌که حملات سردردهای میگرنی 1 تا 10 بار در طول ماه است.
  •  سردردهای خوشه‌ای 15 تا 180 دقیقه و سردردهای میگرنی 4 تا 72 ساعت طول می‌کشد.
  •  سردردهای خوشه‌ای یک طرف صورت و اطراف چشم‌ها را درگیر می‌کند در حالی‌که سردردهای میگرنی ممکن است در یک طرف و یا هر دو طرف صورت احساس شده و با حالت تهوع و تغییرات بینایی همراه باشند.
  •  سردردهای خوشه‌ای بیشتر در مردان و سردردهای میگرنی بیشتر در خانم‌ها رخ می‌دهد.
  •  سردردهای خوشه‌ای بدون نیاز به استراحت برطرف می‌شوند اما سردردهای میگرنی نیاز به استراحت در مکان‌های تاریک دارند تا درد برطرف شود.